Wanneer was de laatste keer dat je bewust stil stond bij het feit dat je onderdeel bent van de natuur?

Niet iemand die slechts in de natuur leeft, maar iemand die er letterlijk onderdeel van is. Ons lichaam bestaat uit dezelfde elementen als de aarde om ons heen. Kijk bijvoorbeeld eens naar je vingerafdruk en de ringen van een boom, zie je de overeenkomst? We ademen de lucht die door planten wordt beïnvloed, drinken water dat al duizenden jaren onderdeel is van een natuurlijke kringloop en onze hersenen zijn gevormd door miljoenen jaren leven in nauwe verbinding met onze omgeving.

Toch lijkt er in onze moderne samenleving een steeds grotere afstand te ontstaan tussen mens en natuur. Veel mensen brengen het grootste deel van hun tijd binnen door, omringd door schermen, beton en kunstmatige prikkels. Onze agenda’s worden bepaald door klokken en deadlines, terwijl onze biologische ritmes nog steeds verbonden zijn met licht, donker, seizoenen en natuurlijke cycli. We leven vaak alsof we losstaan van de wereld om ons heen.

Het is duidelijk dat we vervreemd zijn geraakt van onze natuur, en dat we daarme grote schade aanbrengen aan moeder aarde. Maar wat als deze vervreemding niet alleen gevolgen heeft voor de natuur, maar ook voor onszelf? Wij zijn ten slotte ook onderdeel van de natuur.

Dit is de vraag waar de ecopsychologie zich mee bezighoudt.

Wat is ecopsychologie?

Ecopsychologie is een relatief jong onderzoeksgebied dat kijkt naar de relatie tussen de menselijke psyche en de natuurlijke wereld. Het uitgangspunt is dat menselijk welzijn niet los kan worden gezien van de omgeving waarin we leven.

Waar traditionele psychologie vaak kijkt naar de relatie tussen een individu en zijn of haar sociale omgeving, voegt ecopsychologie daar een belangrijke dimensie aan toe: de relatie met de aarde, andere levende wezens en ecosystemen.

De kern van ecopsychologie is het idee dat mensen van nature verbonden zijn met de natuur. Deze verbinding is geen luxe of hobby, maar een fundamenteel onderdeel van ons bestaan.

Wanneer deze verbinding wordt verstoord, kan dit invloed hebben op hoe we ons voelen, hoe we omgaan met anderen en hoe we betekenis ervaren in ons leven.

Een belangrijk onderdeel van ecopsychologie is wat mij betreft ook de wederkerigheid van onze relatie met de natuur. Onze omgeving beïnvloedt ons welzijn, maar tegelijkertijd beïnvloeden wij als mensen ook de wereld om ons heen.

Het gaat dus niet alleen om de vraag:

Wat doet natuur met de mens?

Maar ook:

Wat doet de manier waarop mensen omgaan met de aarde met zowel de natuur als met onszelf?

Ecopsychologie onderzoekt hoe onze verbinding met de natuurlijke wereld samenhangt met onze mentale gezondheid, ons gedrag, onze waarden en ons gevoel van betekenis.

Wanneer we onszelf zien als onderdeel van een groter geheel, verandert mogelijk ook de manier waarop we omgaan met de wereld om ons heen.

Een brein gevormd door de natuur

Vanuit de neuropsychologie weten we dat ons brein zich heeft ontwikkeld in een wereld die er heel anders uitzag dan vandaag.

Gedurende duizenden generaties leefden mensen in directe verbinding met hun omgeving. Ons brein leerde omgaan met natuurlijke patronen: het ritme van dag en nacht, seizoenswisselingen, beweging, sociale verbinding en de aanwezigheid van andere levende wezens.

Maar de wereld om ons heen heeft ontzettend veel updates gekregen.

We hebben smartphones gekregen. Sociale media. Kunstlicht. Een constante stroom aan informatie. Een leven waarin we vrijwel altijd bereikbaar zijn.

Ons brein heeft die updates alleen niet meegekregen.

Ons zenuwstelsel werkt nog grotendeels volgens dezelfde principes als duizenden jaren geleden. Het reageert nog steeds op stress, rust, veiligheid en verbinding op manieren die gevormd zijn in een natuurlijke omgeving.

Misschien is het daarom niet zo vreemd dat zoveel mensen zich overweldigd, uitgeput of vervreemd voelen.

We leven in een wereld die sneller verandert dan ons brein kan bijhouden.

De natuur als spiegel

Wat mij persoonlijk zo aanspreekt aan ecopsychologie, is dat het een andere manier biedt om naar mentale gezondheid te kijken.

Veel psychologische problemen worden tegenwoordig vooral bekeken vanuit het individu: wat gebeurt er in mijn hoofd? Hoe kan ik mijn gedachten veranderen? Hoe kan ik beter omgaan met stress?

Deze vragen zijn waardevol. Maar ecopsychologie stelt ook een andere vraag:

Wat als sommige van onze problemen niet alleen voortkomen uit wat er in onszelf gebeurt, maar ook uit de wereld waarin we leven?

Een samenleving waarin veel mensen zich uitgeput, overprikkeld en vervreemd voelen, vertelt misschien ook iets over onze leefomgeving.

Wat kunnen we leren van andere dieren?

Een van de onderwerpen die mij persoonlijk erg raakt binnen dit thema, is onze relatie met andere dieren.

Wanneer dieren in een omgeving leven die niet aansluit bij hun natuurlijke behoeften, kunnen zij soms afwijkend gedrag ontwikkelen. Denk bijvoorbeeld aan stereotypieën bij dieren in gevangenschap: herhaald gedrag zonder duidelijk doel, zoals ijsberen die steeds dezelfde route lopen of dieren die zichzelf beschadigen.

Deze gedragingen laten zien hoe belangrijk een passende omgeving is voor welzijn.

Hoewel mensen en andere dieren natuurlijk niet één op één met elkaar vergeleken kunnen worden, roept dit wel een interessante vraag op:

Wat doet het met een soort wanneer de omgeving waarin zij leeft steeds verder af komt te staan van wat natuurlijk bij haar past?

Ecopsychologie nodigt ons uit om deze vraag ook op onszelf toe te passen.

Herstellen van de verbinding

Ecopsychologie gaat niet alleen over problemen. Het gaat vooral over herstel.

Over opnieuw leren luisteren naar wat ons lichaam, onze omgeving en andere levende wezens ons vertellen.

Dit kan heel klein beginnen:

Een wandeling zonder doel (en zonder telefoon);
Bewust luisteren naar vogels;
Tijd doorbrengen tussen bomen;
Zorgen voor planten;
Contact maken met andere dieren;
Stilstaan bij de seizoenen.

Niet omdat natuur een middel is dat we alleen gebruiken om ons beter te voelen, maar omdat we er onderdeel van zijn. De natuur is geen plek waar we naartoe gaan, het is waar we vandaan komen.

GroenBrein

Met GroenBrein wil ik onderzoeken wat er gebeurt op het snijvlak van psychologie, natuur en de relatie tussen mens en andere dieren.

Ik geloof dat veel uitdagingen van deze tijd — van mentale uitputting tot de manier waarop we omgaan met de aarde en andere levende wezens — verbonden zijn met één groter thema:

Onze vervreemding.

Ik geloof dat (een deel van) de oplossing niet alleen ligt in harder werken aan onszelf, maar ook in het herstellen van de verbinding met de wereld om ons heen.

Want wanneer we onszelf weer zien als onderdeel van de natuur, verandert ook de manier waarop we voor die natuur zorgen.